Een speen kan een baby binnen enkele seconden tot rust brengen. Huilen, moeite met slapen, een driftbui bij de peuter: de speen lijkt bijna een wondermiddel. Het is dan ook niet gek dat veel ouders zich afvragen hoe ze zonder dit hulpmiddel zouden moeten functioneren.
Toch is diezelfde speen, die eerst zoveel verlichting biedt, niet bedoeld om jarenlang gebruikt te worden. Precies op dat spanningsveld - een fantastisch hulpmiddel met een duidelijke houdbaarheidsdatum - ligt een belangrijke kans voor iedere tandartspraktijk.
Waarom de speen zoveel doet voor ouder en kind
Een baby kan spanning en prikkels nog niet zelf reguleren. Daarvoor is hij afhankelijk van de mensen om hem heen. De speen neemt een stukje van het werk van de ouder over, omdat zuigen van nature een kalmerend effect heeft op jonge kinderen.
Dat is in eerste instantie alleen maar prettig. Zowel het kind als de ouder heeft er baat bij. Maar een kind groeit, en wat begint als functioneel hulpmiddel, verandert geleidelijk in een gewoonte. De speen wordt niet meer alleen ingezet bij een zuigbehoefte, maar duikt op bij verdriet, vermoeidheid, verveling en bij het naar bed gaan. Op dat moment is de speen onderdeel geworden van het dagelijkse ritme, los van de oorspronkelijke functie.
Het doorkomen van de eerste tandjes verandert de mond
Wanneer de eerste tandjes doorkomen, is dat voor ouders vaak een herkenbaar en zichtbaar ontwikkelmoment. Wat minder zichtbaar is, is dat tong, lippen, kaken en tanden in het eerste levensjaar stap voor stap een andere rol krijgen.
De tong leert fijnere, meer gedetailleerde bewegingen maken in plaats van alleen grove bewegingen van boven naar onder. Ook kan de tong steeds beter zijwaarts bewegen, nodig om te gaan kauwen. De kaken worden sterker en het gehemelte breder, zodat vast voedsel verwerkt kan worden. Kortom: het lichaam bereidt zich voor op eten, spreken en kauwen. Zuigen past daar steeds minder bij.
Advies: koppel het afbouwen aan een natuurlijk moment
Een praktisch en logisch startpunt is om de eerste tandjes als startpunt om de speen af te bouwen te gebruiken. Hoe vroeger je hiermee begint, hoe kleiner de stap voor het kind meestal is.
Door op tijd te beginnen, voorkom je dat een hulpmiddel dat ooit bedoeld was voor een baby, uitgroeit tot een stevig ingesleten gewoonte bij een peuter. Een tandartsbezoek is daarvoor een logisch aanknopingspunt. Eén simpele vraag kan al genoeg zijn: "Waarvoor gebruikt jouw kind de speen vooral?"
Deze vraag is geen beoordeling, maar een uitnodiging om samen stil te staan bij het gebruik. Veel ouders realiseren zich niet hoeveel uur per dag de speen eigenlijk aanwezig is. Een korte opmerking van de tandarts kan net dat duwtje geven om na te denken over alternatieven.
Waarom stoppen niet vanzelf gaat voor een peuter
Vanuit volwassen perspectief lijkt de oplossing simpel: haal de speen gewoon weg. Voor een peuter werkt dat anders. Stoppen is voor een peuter best een ding, want hij kent zijn leven lang al niet anders dan met speen.
- Wordt de speen weggenomen, dan moet er iets anders voor in de plaats komen.
- Denk aan meer lichamelijke nabijheid, een knuffel of een uitgebreider slaapritueel.
- De ouder krijgt tijdelijk weer het werk terug dat eerder door de speen werd overgenomen.
Dit is een belangrijk punt om met ouders te bespreken, zodat ze niet voor een verrassing komen te staan en beter beslagen ten ijs zijn.
Voorbereiden op het afscheid: een boek dat helpt
Een grote verandering vraagt om voorbereiding die aansluit bij het niveau van het kind. Met dat idee is het boek Silas slaapt zonder speen geschreven, door een preverbaal logopedist en specialist in mondmotoriek. Het doel: kinderen enthousiast maken over het afscheid nemen van de speen, zonder het gebruik af te keuren en zonder ouders een schuldgevoel aan te praten.
Silas is een vrolijke aap die peuters helpt bij het stoppen met de speen. Hij verzamelt speentjes voor zijn slinger, en in het verhaal hangen alle dieren uiteindelijk hun eigen speen op. Zo wordt het afscheid iets zichtbaars en feestelijks, in plaats van iets vervelends of verplichts. Het boek bevat ook praktische tips en een aftelkalender, zodat ouders het proces stap voor stap kunnen begeleiden.
Voorleesboek: Silas slaapt zonder speen
Afscheid nemen van de speen is niet makkelijk, maar Silas laat zien dat het ook iets is om trots op te zijn. Hij hangt zijn speentjes aan een slinger en zijn vriendjes doen enthousiast mee. Zonder speen kunnen ze plotseling allerlei leukere dingen doen. Samen vieren ze feest tot ze moe zijn. Zouden ze ook kunnen slapen zonder hun speen?
- Een fijn boek om samen te lezen en het gesprek over het afscheid van de fopspeen op gang te brengen.
- Met praktische tips voor ouders, geschreven door een logopedist en expert in mondmotoriek.
- Inclusief een Dag Speentje-plan, met stickervel en aftelkalender, om samen toe te werken naar speenvrij slapen.
Het boek kost € 14,99 en is hier te bestellen bij Volmondig Logopedie.
Van boek naar landelijk initiatief
Stoppen met de speen is belangrijk, maar voelt voor veel ouders zelden urgent. Juist daarom is er dit jaar voor het eerst de Week zonder speen georganiseerd.
Van 21 september tot en met 5 oktober 2026 deden organisaties door heel Nederland mee. Tandartspraktijken, logopediepraktijken en andere betrokken partijen nodigden ouders uit om samen met hun kind toe te werken naar het inleveren van de speen bij Silas.
Op 5 oktober werd het speen-stopfeest gevierd. Praktijken hingen een spenenslinger op, en kinderen die hun speen kwamen inleveren ontvingen een goodiebag en een Silas-diploma. Door de gezamenlijke aanpak en de herkenbare aankleding voelde het voor peuters als een feestelijk moment in plaats van een verlies. Een ouder verwoordde het treffend: "Ik vind het vreselijk spannend, maar het voelt alsof nu het moment gekomen is. Heel leuk dat mijn kind een cadeautje kreeg in ruil voor zijn speen."
Wat dit betekent voor de tandartspraktijk
Voor een praktijk biedt dit onderwerp een natuurlijk aanknopingspunt om ouders te begeleiden, nog voordat er problemen ontstaan met gebit, kaak of mondmotoriek. Een korte vraag tijdens een regulier bezoek kan al het verschil maken, zonder dat het als kritiek voelt.
Door tijdig het gesprek te openen, help je ouders het afbouwen van de speen behapbaar te maken, in plaats van iets waar ze tegenop zien. Zo wordt een simpel gesprek bij de tandarts het begin van een soepelere overgang voor het hele gezin.
Auteur: Maaske Treurniet, logopedist, Taal- en Spraakpatholoog en lactatiekundige.
